Landschap bij stormachtig weer

Van Brussel was een schilder van het Hollandse landschap. Zoals de trend van zijn tijd dicteerde, volgde hij het voorbeeld van de grote meesters van de zeventiende eeuw, onder wie Jacob van Ruisdael en Meindert Hobbema. Dit doek verraadt ook Van Brussels ervaring met het schilderen van toneeldecors: de opbouw van het landschap met de zware, coulisseachtige bomen in de linker voorgrond getuigen hiervan.

De schilder heeft het overweldigende effect dat de instabiele natuur kan veroorzaken willen weergeven. Daarmee is het doek een interessant voorbeeld van de eerste, voorzichtige, uitingen van romantische ideeën in de Nederlandse landschapsschilderkunst aan het einde van de achttiende eeuw. Terwijl er elders in Europa naar werd gestreefd om de grootsheid en dramatiek van de natuur uit te beelden, kreeg de Romantiek in ons land weinig navolging. Een vrediger, meer ingetogen beeld van het Hollands landschap werd meer gewaardeerd. Voorbeelden daarvan zijn de landschappen van Barend Cornelis Koekoek en Andreas Schelfhout.
In dit dramatische landschap waarin het weer omslaat, drijft een boerin haar vee naar huis. De oude eiken buigen onder windvlagen. Theatraal licht straalt over het zandpad en een stadje aan de horizon. Het is een voor Nederland zeldzaam vroeg voorbeeld van de verbeelding van het ‘sublieme’. Dit is het huiveringwekkende plezier dat wordt opgeroepen door het aanschouwen van overweldigende natuurkrachten, een geliefd thema in de romantiek.
Hermanus van Brussel is vooral bekend als tekenaar en etser van landschappen, stadsgezichten en portretten. Van zijn hand zijn slechts een paar schilderijen bekend, waarvan dit zonder twijfel het meest uitzonderlijke is. Van Brussel schilderde hier een dramatisch landschap waarin een boerin bezig is haar vee naar huis te drijven, terwijl het weer plotseling omslaat. De oude eikenbomen langs het zandpad buigen zich onder plots opstekende windvlagen en dreigende stormwolken pakken samen. In scherp, theatraal contrast met het donkere silhouet van de boom op de voorgrond, straalt vanuit het laatste stuk onbedekte hemel een bundel zonlicht over de boerin en haar vee, net als over het stadje dat nog juist zichtbaar aan de horizon ligt.
Het doek is een voor Nederland zeldzaam vroeg voorbeeld van de verbeelding van het ‘sublieme’, een bij uitstek romantisch thema dat in Nederland pas in de negentiende eeuw op grotere schaal verder zou worden ontwikkeld. Decennia later werden meerdere vergelijkbare voorstellingen van naderende storm en onweer geschilderd door kunstenaars als Barend Cornelis Koekkoek (cat. XX en XX) en Johannes Tavenraat (1809-1881). Toch leefde ook hier rond 1800 al het debat rondom de nieuwe Kantiaanse ideeën over het sublieme, de ‘delightful horror’ die kan worden opgeroepen door het vanuit veiligheid aanschouwen van de overweldigende grootsheid van de schepping. De Nederlandse filosoof Paulus van Hemert (1756-1825) benadrukte in 1804 bijvoorbeeld de rol die de menselijke verbeelding speelt bij de opwekking van dit gevoel:

Zoo worden wij geroerd, niet alleen bij het uitbarsten van een hevig onweder, of van eene zwaare aardschudding, waar wij daadlijk krachten in werking zien: maar ook dáár, waar wij niet, dan met de oogen onzer verbeelding’, eenige kracht zien werken
[…]
Hoe grooter mate van krachten wij in eenig voorwerp bemerken, of door onze verbeelding daar aan toedenken; des te sterker bevalt het ons: althans, wanneer wij voor ons zelven geen gevaar zien.’

In zijn weergave van de grootse natuurkrachten blijkt Van Brussel duidelijk beïnvloed door Nederlandse landschapsschilders uit de zeventiende eeuw. Met name het werk van Jacob van Ruisdael laat vergelijkbare dramatische weertypen zien met donkere luchten gecontrasteerd met helder zonlicht. Waar Ruisdael en zijn tijdgenoten echter bovenal een morele betekenis in hun landschappen legden met een zwaartepunt bij de harmonie van de schepping, legde Van Brussel in dit schilderij de nadruk meer op de nietigheid van de mens tegenover de ontzagwekkende natuur. Het maakt dit werk sinds de verwerving in 1992 tot een perfecte aanvulling op de romantische schilderijencollectie van Teylers Museum.